(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
13.245. అధ్యాయః 245
అథ దానధర్మపర్వ ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
మహేశ్వరేణ పార్వతీంప్రతి సాంఖ్యజ్ఞానప్రతిపాదనపూర్వకమవ్యక్తాదిచతుర్వింశతితత్వానాముత్పత్తిప్రకారాదికథనం॥ 1 ॥ తథా సత్త్వాదిగుణానాం కార్యవిశేషనిరూపణం॥ 2 ॥ తథా భూతపంచకాదిగుణప్రతిపాదనం॥ 3 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

మహేశ్వర ఉవాచ।

సాంఖ్యజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి యథావత్తే శుచిస్మితే।
యజ్జ్ఞాత్వా న పునర్మర్త్యః సంసారేషు ప్రవర్తతే॥ 13-245-1(91086)
జ్ఞానేనైవ విముక్తాస్తే సాంఖ్యాః సంన్యాసకోవిదాః।
శరీరం తు తపో ఘోరం సాంఖ్యాః ప్రాహుర్నిరర్థకం। 13-245-2(91087)
పంచవింశతికం జ్ఞానం తేషాం జ్ఞానమితి స్మృతం।
మూలప్రకృతిరవ్యక్తమవ్యక్తాజ్జాయతే మహాన్॥ 13-245-3(91088)
మహతోఽభూదహంకారస్తస్మాత్తన్మాత్రపంచకం।
ఇంద్రియాణి దశైకం చ తన్మాత్రేభ్యో భవంత్యుత॥ 13-245-4(91089)
తేభ్యో భూతాని పంచాస్య శరీరం యైః ప్రవర్తతే।
ఇతి క్షేత్రస్య సంక్షేపం చతుర్వింశతిరిష్యతే।
పంచవింశతిత్యాహుః పురుషేణేహ సంఖ్యయా॥ 13-245-5(91090)
సత్వం రజస్తమశ్చేతి గుణాః ప్రకృతిసంభవాః।
తైః సృజత్యఖిలం లోకం ప్రకృతిః స్వాత్మకైర్గుణైః॥ 13-245-6(91091)
ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం సంఘాతశ్చేతనా ధృతిః।
వికారాః ప్రకృతేశ్చైతే వేదితవ్యా మనీషిభిః॥ 13-245-7(91092)
లక్షణం చాపి సర్వేషాం వికల్పం చాదితః పృథక్।
విస్తరేణైవ వక్ష్యామి తస్య వ్యాఖ్యామహం శృణు॥ 13-245-8(91093)
నిత్యమేకమణు వ్యాపి క్రియాహీనమహేతుకం।
అగ్రాహ్యమింద్రియైః సర్వైరేతదవ్యక్తలక్షణం॥ 13-245-9(91094)
అవ్యక్తం ప్రకృతిర్మూలం ప్రధానం యోనిరవ్యయం।
అవ్యక్తస్యైవ నామాని శబ్దైః పర్యాయవాచకైః॥ 13-245-10(91095)
తత్సూక్ష్మత్వాదనిర్దేశ్యం తత్సదిత్యభిధీయతే।
తన్మూలం చ జగత్సర్వం తన్మూలా సృష్టిరిష్యతే॥ 13-245-11(91096)
సత్వాదయః ప్రకృతిజా గుణాస్తాన్ప్రబ్రవీంయహం॥ 13-245-12(91097)
సుఖం తుష్టిః ప్రకాశశ్చ త్రయస్తే సాత్వికా గుణాః।
రాగద్వేషౌ సుఖం దుఃఖం స్తంభశ్చ రజసో గుణాః।
అప్రకాశో భయం మోహస్తంద్రీ చ తమసో గుణాః॥ 13-245-13(91098)
శ్రద్ధా ప్రహర్షో విజ్ఞానమసంమోహో దయా ధృతిః।
సత్వే ప్రవృత్తే వర్ధంతే విపరీతే విపర్యయః॥ 13-245-14(91099)
కామక్రోధౌ మనస్తాపో లోభో మోహస్తథామృషా।
ప్రవృద్ధే పరివర్ధంతే రజస్యేతాని సర్వశః॥ 13-245-15(91100)
విషాదః సంశయో మోహస్తంద్రీ నిద్రా భయం తథా।
తమస్యేతాని వర్ధంతే ప్రవృద్ధే హేత్వహేతుకం॥ 13-245-16(91101)
ఏవమన్యోన్యమేతాని వర్ధంతే చ పునఃపునః।
హీయంతే చ తథా నిత్యమభిభూతాని భూరిశః॥ 13-245-17(91102)
తత్ర యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయేన మనసాఽపి వా।
వర్తతే సాత్వికో భావ ఇత్యుపేక్షేత తత్తథా॥ 13-245-18(91103)
యదా సంతాపసంయుక్తం చిత్తక్షోభకరం భవేత్।
వర్తతే రజ ఇత్యేవ తదా తదభిచింతయేత్॥ 13-245-19(91104)
యదా సంమోహసంయుక్తం యద్విషాదకరం భవేత్।
అప్రతార్క్యమవిజ్ఞేయం తమస్తదుపధారయేత్॥ 13-245-20(91105)
సమాసాత్సాత్వికో ధర్మః సమాసాద్రాజసం ధనం।
సమాసాత్తామసః కామస్త్రివర్గే త్రిగుణాః క్రమాత్॥ 13-245-21(91106)
బ్రహ్మాదిదేవసృష్టిర్యా సాత్వికీతి ప్రకీర్త్యతే।
రాజసీ మానవీ సృష్టిస్తిర్యగ్యోనిస్తు తామిసీ॥ 13-245-22(91107)
ఊర్ధ్వం గచ్ఛంతి సత్వస్థా మధ్యే తిష్ఠంతి రాజసాః।
జఘన్యగుణవృతచ్తిస్థా అధో గచ్ఛంతి తామసాః॥ 13-245-23(91108)
దేవమానుషతిర్యక్షు యద్భూతం సచరాచరం।
ఆదిప్రభృతి సంయుక్తం వ్యాప్తమేభిస్త్రిభిర్గుణైః॥ 13-245-24(91109)
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి మహదాదీని లింగతః।
విజ్ఞానం చ వివేకశ్చ మహతో లక్షణం భవేత్॥ 13-245-25(91110)
మహాన్బుద్ధిర్మతిః ప్రజ్ఞా నామాని మహతో విదుః।
అహంకారః స విజ్ఞేయో లక్షణేన సమాసతః॥ 13-245-26(91111)
అహంకారేణ భూతానాం సర్గో నానావిధో భవేత్।
అహంకారనివృత్తిర్హి నిర్వాణాయోపపద్యతే॥ 13-245-27(91112)
ఖం వాయురగ్నిః సలిలం పృథివీ చేతి పంచమీ।
మహాభూతాని భూతానాం సర్వేషాం ప్రభవాప్యయౌ॥ 13-245-28(91113)
శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమాకాశసంభవం।
స్పర్శవత్ప్రాణినాం చేష్టా పవనస్య గుణాః స్మృతాః॥ 13-245-29(91114)
రూపం పాకోక్షిణీ జ్యోతిశ్చత్వారస్తేజసో గుణాః।
రసః స్నేహస్తథా జిహ్వా శైత్యం చ జలజా గుణాః॥ 13-245-30(91115)
గంధో ఘ్రాణం శరీరం చ పృథివ్యాస్తే గుణాస్త్రయః।
ఇతి సర్వగుణా దేవి విఖ్యాతాః పాంచభౌతికాః॥ 13-245-31(91116)
గుణాన్పూర్వస్యపూర్వస్య ప్రాప్నువంత్యుత్తరాణి తు।
తస్మాన్నైకగుణాశ్చేహ దృశ్యంతే బూతసృష్టయః॥ 13-245-32(91117)
ఉపలభ్యాప్సు యే గంధం కేచిద్బ్రూయురనైపుణాః।
అపాం గంధగుణం ప్రాజ్ఞా నేచ్ఛంతి కమలేక్షణే॥ 13-245-33(91118)
తద్గంధత్వమపాం నాస్తి పృథివ్యా ఏవ తద్గుణః।
భూమిర్గంధే రసే స్నేహో జ్యోతిశ్చక్షుషి సంస్థితం।
ప్రాణాపానాశ్రయోః వాయుః ఖేష్వాకాశః శరీరిణాం 13-245-34(91119)
కేశాస్థినఖదంతత్వక్పాణిపాదశిరాంసి చ।
పృష్ఠోదరకటిగ్రీవాః సర్వం భూంయాత్మకం స్మృతం॥ 13-245-35(91120)
యత్కించిదపి కాయేఽస్మింధాతుదోషమలాశ్రితం।
తత్సర్వం భౌతికం విద్ధి దేహైరేవాస్య స్వామికం॥ 13-245-36(91121)
బుద్ధీంద్రియాణి కర్ణత్వక్చక్షుర్జిహ్వాఽథ నాసికా।
కర్మేంద్రియాణి వాక్పాణిపాదౌ మేఢ్రం గుదస్తథా॥ 13-245-37(91122)
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధశ్చ పంచమః।
బుద్ధీంద్రియార్థాంజానీయాద్భూతేభ్యస్త్వభినిఃసృతాన్॥ 13-245-38(91123)
వాక్యం క్రియా గతిః ప్రీతిరుత్సర్గశ్చేతి పంచధా।
కర్మేంద్రియార్థాంజానీయాత్తే చ భూతోద్భవా మతాః॥ 13-245-39(91124)
ఇంద్రియాణాం తు సర్వేషామీశ్వరం మన ఉచ్యతే।
ప్రార్థనాలక్షణం తచ్చ ఇంద్రియం తు మనః స్మృతం॥ 13-245-40(91125)
నియుంక్తే చ సదా తాని భూతాని మనసా సహ।
నియమే చ విసర్గే చ మనసః కారణం ప్రభుః॥ 13-245-41(91126)
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థాశ్చ స్వభావశ్చేతనా ధృతిః।
భూతాభూతవికారశ్చ శరీరమితి సంస్మృతం॥ 13-245-42(91127)
శరీరాచ్చ పరో దేహీ శరీరం చ వ్యపాశ్రితః।
శరీరిణః శరీరస్య సోఽంతరం వేత్తి వై మునిః॥ 13-245-43(91128)
రసః స్పర్శస్చ గంధశ్చ రూపం శబ్దవివర్జితం।
అశరీరం శరీరేషు దిదృక్షేత నిరింద్రియం। 13-245-44(91129)
అవ్యక్తం సర్వదేహేషు మర్త్యేష్వమరమాశ్రితం।
యః పశ్యేత్పరమాత్మానం బంధనైః స విముచ్యతే॥ 13-245-45(91130)
నైవాయం చక్షుషాం గ్రాహ్యో నాపరైరింద్రియైరపి।
మనసైవ ప్రదీప్తేన మహానాత్మా ప్రదృశ్యతే॥ 13-245-46(91131)
స హి సర్వేషు భూతేషు స్థావరేషు చరేషు చ।
వసత్యేకో మహావీర్యో నానాభావసమన్వితః॥ 13-245-47(91132)
నైవ చోర్ధ్వం న తిర్యక్చ నాధస్తాన్న కదాచన।
ఇంద్రియైరివ బుద్ధ్యా వా న దృశ్యేత కదాచన॥ 13-245-48(91133)
నవద్వారం పురం గత్వా స్థితోఽసౌ నియతో వశీ।
ఈశ్వరః సర్వలోకేషు స్థావరస్య చరస్య చ॥ 13-245-49(91134)
తమేవాహురణుభ్యోఽణుం తు మహద్భ్యో మహత్తరం।
బహుధా సర్వభూతాని వ్యాప్య తిష్ఠతి శాశ్వతం॥ 13-245-50(91135)
క్షేత్రజ్ఞమేకతః కృత్వా సర్వం క్షేత్రమథైకతః।
ఏవం స విమృశేజ్జ్ఞానీ సంయతః సతతం హృది॥ 13-245-51(91136)
పురుషః ప్రకృతిస్థో హి భుంక్తే ప్రకృతిజాన్గుణాన్।
అకర్తా లేపకో నిత్యో మధ్యస్థః సర్వకర్మణాం॥ 13-245-52(91137)
కార్యకారణకర్తృత్వే హేతుః ప్రకృతిరుచ్యతే।
పురుషః సుఖదుఃఖానాం భోక్తృత్వే హేతురుచ్యతే॥ 13-245-53(91138)
అజయ్యోఽయమచింత్యోఽయమవ్యక్తోఽయం సనాతనః।
దేహీ తేజోమయో దేహి తిష్ఠతీత్యపరే విదుః॥ 13-245-54(91139)
జ్ఞానమూష్మా చ వాయుశ్చ శరీరే జీవసంజ్ఞకః।
ఇత్యేతే నిశ్చితా బుద్ధ్యా తత్రైతే బుద్ధిచింతకాః॥ 13-245-55(91140)
అపరే సర్వలోకాంశ్చ వ్యాప్య తిష్ఠంతమీశ్వరం।
బ్రువతే కేచిదత్రైవ తిలతైలవదాస్థితం॥ 13-245-56(91141)
అపరే నాస్తికా మూఢా హీనత్వాత్స్థూలలక్షణైః।
నాస్త్యాత్మేతి వినిశ్చిత్యాప్రజ్ఞాస్తే నిరయాలయాః॥ 13-245-57(91142)
ఏవం నానావిధా నైవ విమృశంతి మహేశ్వరం॥ 13-245-58(91143)
ఉమోవాచ। 13-245-59x(7666)
భగవన్బ్రాహ్మణో లోకే నిత్యమక్షరమవ్యయం।
అస్త్యాత్మా సర్వభూతేషు హేతుస్తత్ర సుదుర్గమః॥ 13-245-59(91144)
మహేశ్వర ఉవాచ। 13-245-60x(7667)
ఋషిభిశ్చాపి దేవైశ్చ వ్యక్తమేష న దృశ్యతే।
దృష్ట్వా తు తం మహాత్మానం పునస్తు న నివర్తతే॥ 13-245-60(91145)
తస్మాత్తద్దర్శనాదేవ విందతే పరమాం గతిం।
ఇతి తే కథితో దేవి సాంఖ్యధర్మః సనాతనః।
కపిలాదిభిరాచార్యైః సేవితః పరమర్షిభిః॥ ॥ 13-245-61(91146)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అనుశాసనపర్వణి దానధర్మపర్వణి పంచచత్వారింశదధికద్విశతతమోఽధ్యాయః॥ 245 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-245-59 అస్త్యాత్మా సర్వదేహేష్వితి ఙ. పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.